درآمدی بر حکاکی + ۵تعریف اصلی

حکاکی، تعاریف و تاریخچه ای مختصر

در ساختن زیور آلات ، انواع شاخ ، دندان ، ناخن حیوانات ، گل ساخته های آویختنی ، چوب و فلزات به کار میرفت؛ هرچند گذشت ایام بیشتر آن ها را از بین برده است. ابتدایی ترین زینت آلات فلزی در یافته های باستان شناسی ، اشیاء ساده ای از جنس آهن ، مس یا مفرغ بوده اند و اولین زیورآلات سنگی ، قطعات سوراخ شده ای که با رشته هایی آویخته میشدند بودند. سوراخ شدن یا تراش خوردن زینت آلات سنگی ، نشانه ی تحول در ابزار آلات کار بر روی سنگ است.

نمونه ای از جواهرات متعلق به عصر مفرغ

سه هزار سال پیش از میلاد ، در شهر اور در سرزمین کلده ، جواهرسازان و زرگرانی میزیستند که در تراش سنگ های قیمتی و ساختن زیور آلات زیبا ماهر بودند. آثار به دست آمده از آن دوره ، به قدری زیباست که حتی امروزه هم کامل تر از آن نمیتوان ساخت. در دوره هخامنشی زنان و حتی مردان ، جواهر و زیورآلات مانند انگشتر و گردنبند می آویختند. در یکی از نقش های شهر اصطخر مردی نشان داده شده که گلوبند یا همان گردنبند و گوشواره بر خود آویخته ، همچنین زین و یراق هایی برای چهارپایان ، از جنس طلا و جواهر ساخته میشده است.

زیورآلات ایرانی بسیار زیبا بودند؛ این جواهرات غیر از آنهایی که در مجموعه های خصوصی در جهان پراکنده است به صورت گنجینه هایی در موزه های دنیا نگهداری میشوند. از این میان میتوان به مجموعه هایی از دوره هخامنشی اشاره کرد:

گنجینه جیحون که بیشتر آن در سال ۱۸۷۷ میلادی در کنار رود جیحون یافت شد و مهم ترین اجزاء آن در موزه ویکتوریا آلبرت انگلستان است.
جواهراتی که دمرگان فرانسوی در ۱۹۰۴ میلادی در شوش داخل قبری بدست آورد.
مجموعه ای متعلق به ۴۳۲-۵۴۰ قمری و جواهرات جواهرات اشکانی در موزه بغداد (پیش از اشغال عراق)
یافته های کاوش های تپه سیلک مارلیک ، زیویه ، حسنلو و … موجود در موزه ایران باستان

نمونه ای از جواهر متعلق به دوره اشکانیان

آشنایی با هنر حکاکی و مهرسازی میتواند ارزش هنری این اشیاء را که حکایت از تمدنی پیشرفته داشته است بر ما آشکار تر نماید. پیش از پرداختن به جزئیات این هنر لازم است ابتدا به بررسی برخی واژه ها بپردازیم ، برای دقت بیشتر تعاریف ، از منابع موثق یاری جسته ایم.

حک: سودن جرمی بر جرمی ، خراشیدن ، ساییدن ، تراشیدن
حکاکی: سوده گری ، مهره سایی ، نگین سایی ، مهرکنی . حکاکی یعنی با وسیله ای برجستگی و فرورفتگی طرح و نقش را به روی چوب ، فلز و … ایجاد کردن . فلز کاری ، قلم زنی ، مرصع کاری (نگین نشانی) و … جملگی حکاکی محسوب میشوند. کنده کاری روی اجسام به شیوه های گوناگون و با ابزار های متنوع صورت میگیرد. اگرچه محصول تمام این ابزار ها برجستگی و فرورفتگی است اما این عمل حتی گاهی با قدرت انحلال اسید ها انجام میشود.
حکاک: کسی که شکل یا نوشته ای را بر فلز یا نگین حک کند ، نگین سای ، مهر کن ، مهرساز
تختیم: شناخت مهرها
مُهر: آلتی از فلز ، عقیق و دُر (در عصر حاضر ، لاستیک ) که بر آن نام شخص یا بنگاهی را وارونه کنده باشند و چون بر آن مرکب مالند و آنگاه بر کاغذ و جز آن فشار دهند ، نام و نقش مذکور بر آن ثبت شود

گذشته از نشان ، طلسم ها و ادعیه که در فرهنگ های مختلف ، متفاوت اما فلسفه همه آن ها مشترک میباشد و به همین جهت است که از یادگار ها ، یادبود ها ، افسانه ها و کلمات خاص در مضمون آن استفاده میکنند و پیش از آنکه به میان انگشت راه یابد (خاتم ، انگشتری) و چه بعد از آن توسط اشخاصی حک میشد که علاوه بر خط و نقاشی و سنگ شناسی ، شاعری و زرگری ، واقف بر امور طلمسات و ادعیه و صور خاص نیز باشد.

حکاکی روی سنگ ها

از راز های بازشناسی فرهنگ گذشتگان و آشنایی با آداب و رسوم ، قوانین تمدن آن ها ، بررسی و کشف مهر ها و سکه های آن هاست. با کاوش های باستان شناسی ، مهره های استوانه ای (سیلندری یا لول) و مخروطی یافت شده است که عمر آن ها به ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح و بیشتر میرسد.

مهرهای کهن ، اغلب مخروطی ، گنبدی و استوانه ای و از جنس مرمر و سنگ هایی از این دست بودند. در نقش مهر های هزاره چهارم پیش از میلاد بیشتر خطوط هندسی یا تصویر حیوانات دیده میشد. از هزاره سوم به بعد ، صحنه هایی متنوع از مبارزه ی قهرمانان افسانه ای چون گیل گمش و انکیدو با حیوانات دیده میشود و روایت گری به تصاویر روی مهر راه میابد. جالب است بدانید صاحبان مهرها آن را طلسمی برای حفاظت خود از شر ارواح پلید و دفع آفات و … به کار میبردند.

نمونه ای از حکاکی متعلق به رومیان باستان

تا کنون نام و نشانی از حکاکان سنگ های گران بهای قدیم دیده نشده است. به گفته لینر شاید این هنرمندان بردگانی تربیت شده بودند و از این رو تنها مشخصات صاحبان مهر ها باقی مانده است ، اما نگارنده معتقد است این اشیاء دارای ویژگی هایی بوده و حکاکی و مهارت هایی از این دست میبایستی توسط اشخاصی خاص صورت گیرد.

از قدیمی ترین نقش مهرهای موجود در اسناد متعلق به دوره بعد از هجرت ، اثر مهر منسوب به پیامبر صل الله علیه و آله و سلم در نامه های او به پادشاهان و بعد از آن نقش مهر «آل تمغای گیوک خان» به خط اویغوری و اثر مهر ارغون (۶۸۴-۶۹۰) روی نامه ای که وی برای فیلیپ لوبل پادشاه فرانسه فرستاده ، موجود است. در صبح الاعشی اثر قلقشندی و مسامرات شیخ اکبر ، سجع مهرهای بسیاری از خلفای عباسی و پادشاهی آمده است.

حکاکی روی سنگ های گران بها ، ابتدا با آزمایش مته های مختلف و شناخت سنگ ها و حک نشان یا مهرهای یک کلمه ای شروع میشود. شکل های نقر شده میتواند تصاویر ذهنی یا بازمانده نقش هایی از کتاب ها و ابنیه های گذشته باشد.

امید است برای رشد حکاکی ، حک و نقر مهرهای اسم همچون گذشته رواج یابد ، در این راستا پایه مهرهای قدیمی نقره یا طلا نمونه های مناسبی برای الگو برداری هستند.

محمدحسین کیشانی – بنیان گذار حکاک باش